سياست كلى اعراب در كشورگشايى غير از تحميل عقايد و نظريات مذهبى خود ، بهره‌كشى و استثمار ملل مغلوب بود « مىگويند عمر خليفهء دوم گفت : « مسلمانان ، ملل مغلوب را تا زنده‌اند مىخورند ، و وقتى كه ما و آنها مرديم ، كودكان ما كودكان آنها را تا زنده‌اند مىخورند . » اين سخنان تفسير لازم ندارد . هدف فتوحات ، اين بود كه سران عرب در دولت خلفا بتوانند به حساب ملل مغلوب : قبطيان و سوريان و ايرانيان و سغديان و خوارزميان و ارمنيان و گرجيان و ديگران ، زندگى كنند و از لذايذ دنيوى بهره‌مند گردند . . . در زمان جنگ اين ثروتها را به نام غنيمت بردند . . . اعراب به غنايم اكتفا نكردند بلكه به دريافت هدايا كه يك شكل بدوى و مهجور ماليات به‌شمار مىرود ، مبادرت ورزيدند . هدايا از ايالات و متصرفاتى گرفته مىشد كه به تازگى مسخر شده و يا خود بدون پايدارى ايمان آورده و تسليم شده بودند . مورخان عرب مىگويند ، شهر مرو ، كه داوطلبانه از طرف ماهوى مرزبان در سال 651 م . ( 31 ه . ) تسليم اعراب گشت ، ملزم شد كه بالغ بر يك ميليون درهم وجه نقد و كالا بدهد و از آن جمله بود دويست هزار جريب گندم و جو ( جريب معرب گريب واحد سطح معادل 3600 گز مربع ( 2900 متر مربع ) در عين حال واحد وزن هم بوده است ) . وقتى صورت آنچه را كه صاحبان برخى از نواحى ايران طبق پيمان مىبايست تقديم كنند و در اثر بلاذرى مضبوط است ، مطالعه كنيم ، مىبينيم كه هدايا مختلط بود ( يعنى نقدى و جنسى ) و مقدار هداياى جنسى به مراتب بيشتر بوده است . بزرگان عرب بيشتر به بردگان از زن و مرد ( بردگان جوان مرجح بودند ) و پشم و پنبه ، و منسوجات و غله و دام و اسب و چرم و اسلحه و زر و سيم نيازمند بودند . » « 45 » علاوه بر اين ، اعراب از مسكوك نقرهء ايران دراخم : ( درهم ) براى رفع نيازمنديهاى خود استفاده مىكردند و از شيوهء قديم وصول ماليات و اطلاعات وسيع طبقهء دهقانان براى اخذ مالياتها ، خراج و جزيه استفادهء شايان كردند . مقايسهء مدارك قبل از اسلام با ادوار اسلامى به خوبى نشان مىدهد كه اعراب ميزان ماليات ارضى را از تمام اراضى آبى افزايش دادند . در اثر سوء سياست زمامداران عرب . ماليات عراق نسبت به دوران قبل از اسلام كاهش يافت . حجاج به زور سرنيزه مردم را به كارهاى كشاورزى مىراند و در اخذ مالياتهاى گوناگون بيداد مىكرد و به عاقبت كار نمىانديشيد . به نظر ايران‌شناسان شوروى : سنگينى بار اين شيوهء وصول ماليات بالتمام بر دوش كشاورزان ايران قرار داشت . در عهد ساسانيان ، ملاكين بزرگ اراضى و دولت از روستاييان بهره‌كشى مىكردند . در عهد حكومت اعراب نيز كماكان اين وضع ادامه داشت ، ولى ميزان خراج و جزيه فوق العاده بيش از زمان ساسانيان بود . وضع روستاييان از جهت ديگر نيز بدتر شده بود ، زيرا اعراب بيش از زمان گذشته از مردم روستا ، كار اجبارى طلب مىكردند ؛ مانند حفر و تنقيهء مجارى آبيارى ، احداث و تعمير جاده‌ها ، ساختمان

--> ( 45 ) . همان ، ص 179 به بعد ( به اختصار ) .